PDF.InEmail

Chào mừng quý vị đến với trang Khoa học và Công nghệ của Trung tâm Đào tạo và Thông tin.

Như nhiều công trình nghiên cứu đã giới thiệu: Thuật ngữ “khoa học công nghệ” (Science and Technology) hay “khoa học – công nghệ” (Science – Technology) xuất hiện muộn hơn thuật ngữ “khoa học kỹ thuật” (scientific and technical) hay “khoa học – kỹ thuật” (Scientific – Technical). Từ thế kỷ XIX trở về trước, thuật ngữ khoa học – kỹ thuật được sử dụng phổ biến đến mức nhân loại chưa biết đến thuật ngữ khoa học – công nghệ, cũng như thời kỳ tiền khoa học thì con người chưa cần biết đến khái niệm khoa học là gì. Mặc dù trên thực tế, nếu hiểu công nghệ theo nghĩa rộng, thì kể từ khi con người với những kinh nghiệm ít ỏi và công cụ thô sơ tác động vào tự nhiên để duy trì sự sống đã hội tụ các yếu tố cấu thành nên công nghệ.

Trở lại lịch sử nhận thức vấn đề, như ở phần trên đã bàn, cả hai thuật ngữ “kỹ thuật” và “công nghệ” đều có chung gốc từ “techno” trong tiếng Hy Lạp. Xét đến cùng, việc sử dụng phổ biến một trong hai thuật ngữ này trong các giai đoạn lịch sử khác nhau, cái nào chiếm ưu thế hơn cài nào, là thuộc về trình độ nhận thức của nhân loại. Nhưng cơ sở thực tiễn mà nó phản ánh, chính là trình độ phát triển của lực lượng sản xuất nói riêng và phương thức sản xuất nói chung. Từ khối lượng tri thức ít ỏi và rời rạc, công cụ và phương tiện thô sơ, kỹ năng và thao tác giản đơn của người nguyên thủy… đến khối lượng tri thức đồ sộ mà con người tích lũy được qua hàng triệu năm, với các công cụ và phương tiện cơ khí chính xác và kỹ xảo tinh vi của người hiện đại, đều được coi là những hình thức và trình độ kỹ thuật khác nhau.

Các cuộc cách mạng khoa học và cách mạng khoa học – kỹ thuật nối tiếp nhau, kể từ thế kỷ XVII trở đi, đã làm thay đổi mọi “khuôn mẫu” và hình thức của kỹ thuật, đưa trình độ kỹ thuật phát triển nhảy vọt lên không chỉ trên tầm cao mới mà còn thay đổi cả bản chất và các quan niệm về nó. Những khuôn khổ khái niệm và nhận thức về kỹ thuật được mở rộng và khái quát ở mức độ cao hơn, toàn diện hơn. Hay nói cách khác, khung phổ tồn tại của thuật ngữ “kỹ thuật” (cùng với bối cảnh kinh tế - xã hội vốn có của nó) đã trở nên chật hẹp và không đủ sức chứa đựng những chân trời nhận thức mới mẻ, rộng lớn và sâu sắc hơn của nhân loại (cùng với bối cảnh kinh tế xã hội mới đang phát triển cao hơn bội phần). Trong bối cảnh đó, thuật ngữ “công nghệ” được nhân loại lựa chọn thay thế dần cho thuật ngữ “kỹ thuật”, vì đi đến nhận thức chung rằng “công nghệ” chuyển tải được nhiều hơn và phù hợp hơn, đồng thời vẫn coi kỹ thuật là một bộ phận của công nghệ. Điều này xảy ra mang tính phổ biến trong lịch sử nhận thức và phát triển khoa học của nhân loại, khi những tri thức sau vốn được hình thành trên cơ sở kế thừa những thành tựu tri thức trước, nhưng trên cơ sở mới cao hơn mà vẫn không phủ định hoàn toàn tri thức cũ. Âu đó cũng chính là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan trong quá tình nhân loại tiến lên; một quá trình “phủ định biện chứng”.

 

Bên cạnh sự phân biệt giữa hai thuật ngữ “kỹ thuật” và “công nghệ” trên đây, chúng ta tiếp tục phân biệt giữa hai thuật ngữ “Khoa học – công nghệ” (KHCN), và, Khoa học và công nghệ (KH & CN). Ở đây, thuật ngữ KH & CN được hiểu rộng hơn thuật ngữ KHCN, vì nó bao trùm toàn bộ khoa học (khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, khoa học công nghệ) và công nghệ nói chung; trong khi thuật ngữ KHCN chỉ bao hàm một lĩnh vực “khoa học công nghệ”, cũng có thể gọi là “khoa học của công nghệ” hoặc “công nghệ hóa khoa học”.

Tương tự như vậy, vì thuật ngữ “công nghệ” có hàm nghĩa rộng hơn thuật ngữ “Kỹ thuật”, nên thuật ngữ “khoa học – công nghệ” có nghĩa rộng thơn thuật ngữ “khoa học – kỹ thuật”.

Tuy nhiên, trong quan niệm phổ biến ở nước ta hiện nay, hai thuật ngữ này được sử dụng tương đương nhau và có tác dụng thay thế lẫn nhau, trong đó thuật ngữ khoa học – công nghệ (rộng hơn nữa: khoa học và công nghệ) được sử dụng ngày càng nhiều hơn thuật ngữ khoa học – kỹ thuật (rộng hơn nữa: khoa học và kỹ thuật). Ngay cả bộ Đại từ điển Tiếng Việt của nhóm tác giả do nhà nghiên cứu Nguyễn Như Ý (chủ biên) tái bản năm 2008 cũng không có các thuật ngữ “khoa học – công nghệ”, “khoa học và công nghệ”, trong khi thuật ngữ “khoa học kỹ thuật” được diễn đạt tương đối cụ thể và dài, trong đó khẳng định: khoa học kỹ thuật bao gồm “các khoa học liên hệ trực tiếp với sản xuất, và các ngành kỹ thuật…” . Từ điển Triết học giản yếu cũng không ghi nhận các thuật ngữ khoa học – công nghệ hay khoa học và công nghệ, thậm chí kể các thuật ngữ “khoa học – kỹ thuật” cũng không có, mà chỉ ghi nhận các thuật ngữ “cách mạng khoa học – kỹ thuật” và “tiến bộ khoa học – kỹ thuật”. Nhìn chung, cách hiểu về khoa học – kỹ thuật được diễn đạt trong hai cuốn từ điển nêu trên là tương đương với cách diễn đạt về khoa học – công nghệ mà đang được sử dụng phổ biến hơn hiện nay. Từ điển Wikipedia (tiếng Việt) coi khái niệm “kỹ thuật” và “công nghệ” là tương đương nhau, đồng thời cũng không có sự phân biệt khác nhau giữa “khoa học kỹ thuật” và “khoa học công nghệ”. Từ điển Wikipedia (tiếng Anh)…?

Nói tóm lại, khoảng cách giữa hai khái niệm “khoa học - kỹ thuật” và “khoa học - công nghệ” không chỉ là về mặt thuật ngữ trong nhận thức, mà là phải trải qua hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm phát triển khoa học, kỹ thuật và công nghệ, mà trực tiếp nhất là kể từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Khoảng cách đó đồng thời cũng phản ánh quá trình mà nhân loại có thể chuyển đổi các phát minh khoa học, từ nguyên tắc lý luận đến ứng dụng trong hiện thực tiễn, phải mất hàng trăm năm và thậm chí hàng nghìn năm trước đây. Nhưng càng về sau, khoảng cách đó càng được rút ngắn lại, làm cho tri thức khoa học ngày càng sớm chuyển hóa thành các yếu tố kỹ thuật hay các công cụ và phương tiện kỹ thuật, đồng thời chúng ngày càng gắn bó mật thiết với nhau hơn trong một hệ thống quy trình tạo ra sản phẩm (kể cả vật thể lẫn phi vật thể). Hệ quả cuối cùng là, sau cuộc cách mạng khoa học đầu tiên, tri thức khoa học gắn bó hữu cơ với quy trình kỹ thuật, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn và mang tính quyết định đối với kỹ thuật, được phản ánh trong nhận thức của con người qua thuật ngữ “khoa học – kỹ thuật”. Đến cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, tri thức khoa học không chỉ gắn bó hữu cơ với kỹ thuật, mà tất cả chúng đều gắn bó hữu cơ và trở thành những yếu tố then chốt nhất và quan trọng nhất trong hệ thống quy trình tạo ra sản phẩm (vật thể và phi vật thể). Vì lẽ đó, mà cuộc cách mạng tiếp theo diễn ra trên lĩnh vực khoa học – kỹ thuật, kể từ nửa cuối thế kỷ XX trở lại đây (và đang còn tiếp diễn), được coi là cuộc cách mạng khoa học – công nghệ.

 

Trong trang này chúng tôi xin giới thiệu những thành tựu khoa học và công nghệ cũng như các hoạt động có liên quan trong ngành giao thông vận tải.